Over de aard van de werkelijkheid is al lang gedebatteerd, maar recente ontwikkelingen in de kwantumfysica suggereren een radicale verschuiving in de manier waarop we het bestaan begrijpen. Vergeet het idee van een vast, vooraf bepaald universum dat wordt beheerst door objectieve wetten. Wat als de werkelijkheid in plaats daarvan niet daarbuiten wacht om ontdekt te worden, maar actief gecreëerd wordt door onze keuzes, acties en zelfs onze vragen? Dit is niet alleen filosofie; het is een groeiende consensus binnen het kwantumonderzoek, die wijst op een ‘pluriversum’ waarin de werkelijkheid een dynamische, gezamenlijke inspanning is.
De illusie van “nu” in de natuurkunde
De conventionele natuurkunde, en vooral de relativiteitstheorie van Einstein, beschouwt tijd als een dimensie die gelijk is aan alle andere. Er is niet één enkel objectief ‘nu’; alle momenten bestaan tegelijkertijd vanuit verschillende perspectieven. Dit creëert een paradox voor de menselijke ervaring: als het heden een illusie is, hoe kunnen onze keuzes dan de toekomst beïnvloeden als alle gebeurtenissen al bestaan? Dit perspectief neemt effectief de keuzevrijheid weg, wat suggereert dat onze gedachten en verlangens geen invloed hebben op een vooraf bepaalde realiteit.
De kwantummechanica betwist deze visie echter. Experimenten zoals het uitgestelde-keuze-experiment van Wheeler tonen aan dat onze huidige beslissingen gebeurtenissen met terugwerkende kracht kunnen beïnvloeden, wat impliceert dat het verleden niet vastligt, maar wordt gevormd door observatie. Dit gaat niet over tijdreizen; het gaat over de fundamentele rol van de waarnemer bij het tot stand brengen van de werkelijkheid.
QBism: Realiteit als persoonlijke ervaring
Natuurkundige Christopher Fuchs ontwikkelde QBism (Quantum Bayesianisme) om deze paradoxen met elkaar te verzoenen. QBism verwerpt het idee van een objectieve, externe realiteit en stelt in plaats daarvan voor dat kwantumtoestanden persoonlijke overtuigingen en waarschijnlijkheden vertegenwoordigen. De Born-regel, een kernvergelijking in de kwantummechanica, gaat niet over het voorspellen van objectieve uitkomsten, maar over het actualiseren van individuele overtuigingen op basis van ervaring.
In QBism onthult de handeling van het meten de werkelijkheid niet; het creëert het voor de waarnemer. Dit betekent dat er geen ‘echte’ toestand van een kwantumdeeltje bestaat totdat het wordt waargenomen, en dat de realiteit van elke waarnemer wordt gevormd door zijn eigen unieke perspectief. Deze benadering lost veel van de ‘rare’ aspecten van de kwantummechanica op, zoals het instorten van golffuncties, door ze te kaderen als verschuivingen in persoonlijke overtuigingen in plaats van als objectieve fysieke gebeurtenissen.
Het brein als voorspellingsmachine
De neurowetenschappen ondersteunen dit perspectief. De hersenen ontvangen niet passief sensorische input; het construeert actief een model van de werkelijkheid gebaseerd op ervaringen en verwachtingen uit het verleden. Voorspellende codering suggereert dat perceptie niet gaat over het zien van de dingen zoals ze zijn, maar over het voortdurend bijwerken van voorspellingen op basis van binnenkomende gegevens.
Dit sluit aan bij het QBisme, dat stelt dat de werkelijkheid geen externe waarheid is, maar een verzameling individuele ervaringen. De ‘gecontroleerde hallucinatie’ van de hersenen, zoals Anil Seth het noemt, is geen fout, maar een fundamenteel kenmerk van het bestaan. Als er geen reeds bestaand landschap bestaat dat verder gaat dan de waarneming, dan zijn onze ervaringen niet slechts een weerspiegeling van de werkelijkheid, maar vormen zij deze.
Een levend, samenwerkend universum
Dit leidt tot het concept van een pluriversum: een dynamisch tapijt van op elkaar inwerkende perspectieven. Het pluriversum is geen verzameling reeds bestaande objecten, maar een continu creatieproces, aangedreven door keuzes en acties. Het perspectief van ieder individu draagt bij aan deze voortdurende ontvouwing en vormt niet alleen hun eigen realiteit, maar ook de grotere collectieve ervaring.
De gevolgen zijn diepgaand. Als de werkelijkheid werkelijk collaboratief is, zijn onze keuzes niet alleen van belang voor ons, maar ook voor het universum zelf. Het pluriversum is geen passieve achtergrond; het is een actieve deelnemer aan ons leven, reageert op onze acties en vormt zichzelf dienovereenkomstig.
Uiteindelijk suggereert het pluriversum dat de werkelijkheid niet iets is dat ontdekt moet worden, maar iets dat samen gecreëerd moet worden. Deze verschuiving in perspectief is misschien wel de meest radicale verandering in ons begrip van het bestaan tot nu toe.
