De hoeveelheid trifluorazijnzuur (TFA), een potentieel schadelijke ‘voor altijd chemische stof’, is de afgelopen twintig jaar wereldwijd verdrievoudigd als gevolg van de wijdverbreide toepassing van koelmiddelen die zijn ontworpen om de ozonlaag te beschermen. Hoewel deze vervangingen bedoeld waren om de ene milieucrisis aan te pakken, creëren ze een nieuwe: TFA hoopt zich decennia of eeuwen lang op in het milieu, waarbij de langetermijneffecten op de gezondheid van mens en ecosysteem grotendeels onbekend blijven.
De onverwachte gevolgen van ozonherstel
In 1989 verbood de wereld chloorfluorkoolwaterstoffen (CFK’s) – chemicaliën die voorkomen in koelkasten, spuitbussen en andere producten – nadat ontdekt werd dat ze de ozonlaag aantasten. Deze werden vervangen door fluorkoolwaterstoffen (HFK’s), die, hoewel veiliger voor de ozon, in de atmosfeer worden afgebroken tot TFA. Nu worden zelfs deze HFK’s uitgefaseerd ten gunste van hydrofluorolefinen (HFO’s). HFO’s worden echter veel sneller afgebroken tot TFA, waarbij HFO-1234yf tien keer meer TFA genereert dan de HFK’s die ze vervangen.
Dit is geen toekomstig probleem. Uit atmosferische metingen blijkt dat de depositie van TFA is gestegen van 6.800 ton per jaar in 2000 naar 21.800 ton in 2022, en deze trend zal naar verwachting versnellen. De chemische stof is al in hoge concentraties aangetroffen in het bloed van 90% van de mensen in China, als gevolg van industriële vervuiling en natte klimaten.
Toxiciteit en persistentie in het milieu
De exacte gevolgen voor de gezondheid van TFA blijven onduidelijk, maar onderzoeken tonen aan dat het ontwikkelingsmisvormingen kan veroorzaken (zoals oogafwijkingen bij konijnenfoetussen). De Europese Unie classificeert het als schadelijk voor het waterleven en onderzoekt of het ook reproductieve risico’s voor de mens met zich meebrengt. Eenmaal vrijgegeven verdwijnt TFA niet; het hoopt zich op in de bodem, het oppervlaktewater en uiteindelijk in sedimenten op de bodem van de oceaan.
De zoektocht naar alternatieven
De situatie vraagt om een herevaluatie van de koudemiddelkeuzes. Hoewel het uitfaseren van CFK’s en HFK’s essentieel is, is het blindelings aannemen van vervangingsproducten zonder volledig begrip contraproductief. Natuurlijke koelmiddelen zoals ammoniak en koolstofdioxide bieden haalbare alternatieven: ammoniak koelt industriële processen en magazijnen al af, terwijl CO2 een lage impact op het milieu heeft.
Een oproep tot onmiddellijke actie
De stijging van de TFA-niveaus is niet onomkeerbaar. Als de emissies van HFO’s worden stopgezet, zou de productie van TFA’s dramatisch kunnen vertragen als gevolg van hun snelle afbraak in de atmosfeer. De cyclus van onbedoelde gevolgen moet echter worden doorbroken door rigoureus onderzoek naar alternatieven en transparante regelgeving. De eigen inspanningen van de EU om “voor altijd chemicaliën” te verbieden zijn ondermijnd door het inhuren van adviseurs met banden met chemische fabrikanten, wat de noodzaak van een onafhankelijke wetenschappelijke beoordeling benadrukt.
“We moeten serieus kijken of er betere alternatieven zijn voor HFO-1234yf. TFA is toegenomen en zal nog verder toenemen… Het wordt nu in allerlei voedingsproducten aangetroffen waar het vroeger nooit in zat. Het is overal.” – Lucy Carpenter, Universiteit van York.
De stijging van de hoeveelheid transvetzuren laat een cruciale les zien: milieuoplossingen moeten rekening houden met de volledige levenscyclus van chemicaliën, en niet alleen met hun onmiddellijke voordelen. Het negeren van mogelijke gevolgen op de lange termijn brengt het risico met zich mee dat de ene crisis voor de andere wordt ingeruild.
