Al bijna een eeuw lang houdt een kleine, versleten kalkstenen plaat, gevonden in Nederland, archeologen voor raadsels. De steen, geëtst met een eenvoudig raster, was duidelijk een speelbord, maar de regels bleven een mysterie. Dankzij kunstmatige intelligentie hebben onderzoekers nu gereconstrueerd hoe dit oude Romeinse spel waarschijnlijk werd gespeeld.
Het mysterie van Coriovallum
Het bord, slechts 20 centimeter breed, werd opgegraven in Heerlen, een Nederlandse stad gebouwd bovenop de ruïnes van de Romeinse nederzetting Coriovallum. De oorsprong en het doel van het spel waren onbekend, en er zijn geen schriftelijke gegevens uit de periode waarin soortgelijke bezigheden worden beschreven. Dit gebrek aan context is typerend voor veel archeologische vondsten, vooral die uit het dagelijks leven; geschreven geschiedenis heeft de neiging zich te concentreren op elites en gebeurtenissen, en niet op de vrijetijdsactiviteiten van gewone mensen.
Hoe AI de regels reconstrueerde
Onderzoekers van de Universiteit Leiden gebruikten een AI-systeem genaamd Ludii om duizenden potentiële regelsets te simuleren. Het doel was om te identificeren welke regels het beste de slijtagepatronen op de steen zouden verklaren, waardoor virtuele spelers het spel konden “spelen” totdat er een match was gevonden. Dit is een baanbrekende aanpak, omdat het de beperkingen van historische gegevens omzeilt door mogelijkheden rechtstreeks te testen aan de hand van fysiek bewijsmateriaal.
De AI plaatste twee virtuele spelers tegen elkaar, waarbij het aantal stukken en toegestane zetten werd gevarieerd. De simulatie stelde vast dat het spel, nu Ludus Coriovalli (“Coriovallum-spel”) genoemd, waarschijnlijk twee spelers betrof, waarbij de ene vier stukken bestuurde en de andere twee. Het doel? Om te voorkomen dat je eerst geblokkeerd wordt.
Blokkeerspellen: een onverwacht Romeins tijdverdrijf
De ontdekking is belangrijk omdat men tot de Middeleeuwen niet eerder dacht dat blokkeerspellen, zoals Go of Dominoes, in Europa bestonden. Ludus Coriovalli lijkt niet op moderne blokkeerspellen, wat een unieke Romeinse variant suggereert. Dit verandert ons begrip van het oude Romeinse entertainment en onthult een voorheen onbekend element van hun cultuur.
De toekomst van archeologische reconstructie
Archeoloog Véronique Dasen van de Universiteit van Fribourg noemt het onderzoek ‘baanbrekend’ en merkt op dat de techniek de geheimen van andere ‘verloren’ spellen zou kunnen ontsluiten. Het onderzoek moedigt archeologen aan om Romeinse graffiti en andere artefacten die mogelijk speelborden zijn, maar die geen duidelijke identificatie hadden, opnieuw te onderzoeken.
Het gereconstrueerde spel kan nu online worden gespeeld tegen een computertegenstander en biedt een tastbare verbinding met een stukje verloren Romeinse geschiedenis. De studie laat zien hoe AI oude mysteries nieuw leven kan inblazen en inzichten kan verschaffen in het sociale leven uit het verleden die anders voor altijd verborgen zouden blijven.
Het succes van deze methode benadrukt een bredere trend: AI is niet langer alleen een hulpmiddel voor het analyseren van gegevens, maar ook voor het actief reconstrueren van het verleden, waarbij lacunes in de kennis worden opgevuld waar traditionele methoden falen.
