Pożary szybko zmieniają ekosystemy, narażając ocalałe zwierzęta na działanie ekstremalnych temperatur i zmienionych siedlisk. Nowe badanie pokazuje, że pospolita jaszczurka śródziemnomorska Psammodromus algirus szybko przystosowuje się do warunków po pożarze, rozjaśniając kolor swojej skóry – prawdopodobnie w ramach strategii zmniejszania stresu cieplnego w spalonych krajobrazach. Dostosowania te podkreślają odporność niektórych gatunków, podkreślając jednocześnie rosnące zagrożenia związane z częstszymi i intensywniejszymi pożarami powodowanymi zmianami klimatycznymi.
Szybka zmiana koloru w reakcji na ogień
Naukowcy pod kierownictwem Loli Alvarez-Ruiz z Centro de Investigaciones Sobre Desertificación w Hiszpanii zaobserwowali uderzające zmiany w ubarwieniu jaszczurek na pięciu obszarach dotkniętych pożarami na Półwyspie Iberyjskim w latach 2018–2020. Jaszczurki żyjące na niedawno spalonych obszarach wykazywały znacznie jaśniejsze, szaro-żółte odcienie w porównaniu do ich ciemnych, oliwkowobrązowych odpowiedników na niespalonych obszarach.
Zmiana ta nie jest trwała: w miarę regenerowania się roślinności w ciągu około dwóch lat jaszczurki powracają do pierwotnego, ciemnego ubarwienia. Mechanizm opiera się na podstawach fizyki: jasne kolory odbijają więcej światła słonecznego, zmniejszając absorpcję ciepła w otwartych przestrzeniach, gdzie jest mało cienia.
Rozmiar ma znaczenie: większe jaszczurki łatwiej się dostosowują
Badanie wykazało również, że większe jaszczurki były bardziej podatne na zmiany koloru niż mniejsze. Dzieje się tak prawdopodobnie ze względu na stosunek powierzchni do objętości: małe jaszczurki nagrzewają się i schładzają szybciej, co pozwala im polegać na termoregulacji behawioralnej (poszukiwanie cienia itp.). Większe jaszczurki dłużej zatrzymują ciepło, przez co przegrzanie stanowi większe zagrożenie, stymulując w ten sposób silniejszą reakcję fizjologiczną.
„Większe, dorosłe jaszczurki mają mniejszy stosunek powierzchni do objętości i dłużej zatrzymują ciepło, więc przegrzanie może być dla nich większym problemem” – wyjaśniła Alvarez-Ruiz.
Ogólny obraz: pożary jako ewoluujące wyzwanie
Chociaż pożary są naturalną cechą wielu ekosystemów, tempo zmian reżimów pożarowych jest alarmujące. Działalność człowieka i zmiany klimatyczne powodują, że pożary stają się coraz częstsze i intensywniejsze, przekraczając możliwości ewolucyjne wielu gatunków. Zrozumienie, jak zwierzęta reagują na te zmiany, ma kluczowe znaczenie dla działań ochronnych.
Naukowcy przyznają, że potrzebne są dalsze badania, aby potwierdzić bezpośredni związek między zmianą koloru a absorpcją ciepła oraz ocenić wszelkie kompromisy metaboliczne i reprodukcyjne związane z adaptacją. Jednak to badanie podkreśla ważną kwestię: Zwierzęta nie są biernymi ofiarami pożarów; niektórzy potrafią się przystosować, ale tylko do pewnego stopnia. Teraz pytanie brzmi, czy będą w stanie nadążać za rosnącym tempem zmian środowiskowych.
Źródło: L. Álvarez-Ruiz i wsp., Szybka zmiana koloru u jaszczurki śródziemnomorskiej po pożarze, Journal of Zoology (2025). DOI: https://doi.org/10.1111/jzo.70083
