Antonio Salieri, geboren in 1750 in Legnago, Republiek Venetië, was de echte componist wiens vermeende rivaliteit met Mozart eeuwen van legendes voortbracht. Terwijl de popcultuur hem afschildert als een jaloerse schurk, blijkt uit historische documenten dat een gerespecteerd figuur tientallen jaren lang de Europese opera domineerde. Hij stierf in 1825 in Wenen en liet een carrière achter die veel van zijn tijdgenoten overschaduwde.
Hoe werd Salieri hofcomponist in Wenen?
Salieri verhuisde op 16-jarige leeftijd naar Wenen, gebracht door de keizerlijke hofcomponist F.L. Gassmann. Daar maakte hij kennis met keizer Jozef II en bouwde hij belangrijke relaties op met Pietro Metastasio en Christoph Gluck. Zijn eerste opera, Le donne letterate, ging in 1770 in première in het Burgtheater. Vier jaar later benoemde de keizer hem tot hofcomponist. In 1788 werd Salieri Hofkapellmeister, een rol die hij 36 jaar lang bekleedde.
Tijdens deze ambtstermijn schreef hij opera’s voor theaters in Oostenrijk, Frankrijk en Italië. Vanaf 1783 werkte hij veelvuldig samen met Lorenzo Da Ponte, dezelfde librettist die met Mozart samenwerkte. Salieri’s beroemdste werk, de Franse opera Tarare (1787), werd in het Italiaans vertaald als Axur, re d’Ormus. Het Weense publiek gaf dit stuk zelfs de voorkeur boven Mozarts Don Giovanni.
Waarom is het ‘vergiftigingsverhaal’ over Mozart en Salieri een leugen?
Er is geen bewijs dat Salieri Mozart probeerde te vergiftigen. Dit dramatische verhaal gaat terug op het korte verhaal van Alexander Poesjkin uit 1830, dat later de inspiratie vormde voor Nikolaj Rimski-Korsakovs opera Mozart et Salieri uit 1898. Het toneelstuk Amadeus van Peter Shaffer uit 1980 (gefilmd in 1984) versterkte deze valse rivaliteit nog verder in de publieke verbeelding.
Historische feiten zijn in tegenspraak met de legende. Mozart en Salieri waren geen bittere vijanden. In een brief merkte Mozart op dat Salieri een lovende recensie gaf over De Zauberflöte. Salieri onderhield ook vriendschappelijke banden met Joseph Haydn en Beethoven. Hij leerde zelfs contrapunt aan Beethoven, die de Drie Vioolsonates, Op. 12 (1797), aan hem.
Waar reikte de erfenis van Salieri verder dan Opera?
Salieri’s laatste opera werd uitgevoerd in 1804. Daarna concentreerde hij zich op heilige muziek en onderwijs. Op zijn studentenlijst staan belangrijke figuren als Franz Schubert en Franz Liszt. Hij was niet alleen een rivaal van Mozart; hij was een fundamentele figuur in het Weense muziekonderwijs en de productie.
De echte Salieri was een succesvolle, goed verbonden en invloedrijke componist. De “Amadeus” -versie is fictie. De man die feitelijk het Europese toneel vorm gaf, was veel complexer dan de boze antagonist in de populaire herinnering.
