Dino J. Martins kan niet wegkijken van de kleine dingen. Deze evolutiebioloog groeide op in het westen van Kenia en bracht zijn jeugd door tot aan zijn knieën in het biodiverse struikgewas van de bossen van Mount Elgon en Kakamega. Hij zag safarimieren in rode rivieren over de vlakten marcheren. Hij observeerde bijen die bedreigde Afrikaanse viooltjes bestoven naast maïs. Hij zag mannelijke vlinders zout drinken uit modderige plassen om hun partners het hof te maken.
Er was geen televisie. Gewoon insecten. En ze waren overal.
“We hebben leren kijken”, zegt Martins nu. Het is een vaardigheid die we collectief verloren hebben.
De Royal Entomological Society schat het aantal op 1,4 miljard insecten per mens. Negentig procent van de diersoorten. Ze zitten onder onze voeten, in ons voedsel, in onze longen. We negeren ze op eigen risico.
Tegenwoordig is Martins voorzitter van de insectencommissie voor Nature Kenya en bekleedt hij een onderzoeksprofessorschap aan de Stony Brook University. Maar zijn huidige obsessie? De monsters onder het bed. Meer specifiek: de parasieten waarvan we het liefst doen alsof ze niet bestaan.
Zijn nieuwe boek, Hidden Creatures, draait het script om. Niet langer alleen de schurken van het biologische verhaal. Zij zijn de architecten. Zonder hen storten ecosystemen in.
Waarom parasieten belangrijker zijn dan je denkt
De meesten van ons stellen zich parasieten voor als indringers. Ze komen niet zomaar langs; ze houden het hele huis bij elkaar. Martins, die antropologie heeft gestudeerd in Indiana en zijn doctoraat in de biologie heeft behaald aan Harvard, stelt dat je, om biodiversiteit te begrijpen, moet houden van de wezens die deze stilletjes van binnenuit consumeren.
Neem de dodo. Uitgestorven. Dat gold ook voor de specifieke lintworm.
“Als je een soort verliest”, merkt Martins op, “verlies je een specifiek hoofdstuk van het verhaal. Je verliest het ingewikkelde web.”
Het gaat niet alleen om verdrietige gevoelens jegens uitgestorven vogels. Het gaat over verloren gegevens. We schrappen biologische handleidingen waarin wordt uitgelegd hoe immuunsystemen evolueren. We verwijderen precies de lessen die we nodig zouden kunnen hebben als de volgende mondiale ziekteverwekker arriveert.
Parasieten bewegen zich tussen gastheren. Ze kapen de fysiologie. Ze dwingen evolutie in realtime af. Dat is waardevolle wetenschap. Het negeren omdat het organisme er ‘vies’ uitziet, is een luxe die we ons niet kunnen veroorloven.
De hygiënehypothese en verborgen immuniteit
Laten we de mijnworm aanpakken. Waarschijnlijk heb je er een, of ken je iemand die er een heeft. Het brengt tijd door in de darmen en houdt zich bezig met wat Martins levendig beschrijft als frequente en krachtige seksuele activiteit. Het klinkt vies. Het is biologisch efficiënt.
Eén op de drie mensen herbergt op enig moment parasitaire nematoden. Dit omvat haakwormen, horzels en bloedzuigers. Moderne sanitaire voorzieningen hebben de meeste hiervan uit het dagelijkse leven in rijke landen geschrapt. Wij vinden het leuk zo.
Maar er zijn kosten aan verbonden.
“De volledige verwijdering van deze biologische entiteiten heeft consequenties die we nog maar net beginnen te begrijpen”, betoogt Martins. Hij wijst op de hygiënehypothese: onze overgesteriliseerde omgevingen zouden ons immuunsysteem kunnen uithongeren van de milde uitdagingen die ze nodig hebben om evenwicht te leren. Zonder parasieten die ze reguleren, kunnen de immuunreacties naar binnen keren. Auto-immuunziekten. allergieën. De ‘fouten’ van de moderne geneeskunde.
Sommige wetenschappers beschouwen parasieten nu als onderdeel van een complex microbioom. Niet goed, niet kwaad. Gewoon functioneel. Nodig.
“We hebben niet het recht om moedwillig toezicht te houden op het uitsterven van welke andere soort dan ook, simpelweg omdat ze ons comfort hinderen.”
Dino J Martins
Voedsel, fabrieken en de opkomst van verzet
De relatie tussen menselijk gedrag en de prevalentie van parasieten is direct. We hebben de manier veranderd waarop we eten; nu moeten de bugs volgen.
Viskwekerijen creëren een onnatuurlijke dichtheid van gastheren. Het is een buffet voor parasieten. Veehouderijactiviteiten drijven afvalwater dat rijk is aan parasieten in watersystemen. Deze afvoer schaadt niet alleen de wilde dieren. Het creëert een snelkookpan voor evolutie.
En wat doen we als de parasieten zich aanpassen? We pompen de leidingen met chemicaliën.
Het is een evolutionaire wapenwedloop. Wij gebruiken albendazol om populaties te ontwormen. Het helpt, zeker. Het heeft levens gered. Maar het voorkomt geen herinfectie. Je wast je voeten, je loopt weer over de grond, de larven dringen door de huid en je bent weer op nul.
Erger nog, de chemicaliën doden de gevoelige insecten. De resistente overleven. Ze vermenigvuldigen zich. Zij worden de nieuwe superbacteriën.
‘We kunnen de evolutie chemisch niet te slim af zijn’, waarschuwt Martins. Het gebruik van breedwerkende pesticiden in de landbouw verergert het probleem vaak. Je doodt het ongedierte en hun natuurlijke vijanden in één keer, waardoor er een lege plek overblijft waar resistente soorten kunnen worden opgevuld.
De toekomst van host-switching en vaccins
Is er een remedie? Letterlijk.
Het Sabin Vaccine Institute voert klinische onderzoeken uit naar mijnwormvaccins. Veelbelovend, toch? Misschien. Martins is voorzichtig. De evolutie heeft miljarden jaren de tijd gehad om in praktijk te brengen wat vaccins in weken doen: zich aanpassen of sterven.
Sommige haakwormen zullen zich rond het vaccin ontwikkelen. De transmissie stopt niet; het zal gewoon veranderen. De langetermijndynamiek zal veranderen en niet verdwijnen.
En dit brengt ons terug bij het grotere geheel: host-switching. Wat gebeurt er als een parasiet van een gezonde populatie wilde dieren naar mensen of huisdieren springt omdat hun natuurlijke habitat is vernietigd? Dit is geen hypothetisch gegeven. Het is hoeveel opkomende ziekten er arriveren.
“Als we de reservoirgastheren vernietigen, versnellen we dan niet alleen de sprong?”
Martins is lid van het bestuur van Nature Kenya. Hij kent het landschap. Hij weet dat natuurbehoud niet alleen gaat over het redden van tijgers voor ansichtkaarten. Het gaat om het behoud van de complexe, vaak walgelijke machinerie die de atmosfeer ademend houdt en de ziekten beheersbaar houdt.
Lees het donker om het licht te begrijpen
Hidden Creatures is niet voor preutsen. Het vleit niet het verlangen van de lezer naar een gezuiverde natuur. In plaats daarvan biedt het een rauwe kijk op hoe de natuur werkelijk werkt. Het omvat alles, van de bionomie van bloedzuigers tot de populatiedynamiek van horzels.
Het boek pleit voor een verandering van perspectief. Houd op met het louter beschouwen van parasieten als ongedierte dat moet worden uitgeroeid. Zie ze als indicatoren. Een diverse parasietpopulatie betekent vaak een gezond ecosysteem. Een steriele betekent dat er iets vreselijk mis is gegaan, meestal door menselijke hand.
Martins, winnaar van de Whitleyl Gold Award 2015, schrijft voor degenen die dieper willen kijken. Studenten biologie. Medici. Natuurbeschermers. Iedereen is het oppervlakkige groene verhaal beu.
Hij vraagt ons niet om de mijnworm met open armen te omarmen. Verpletter het gewoon niet voordat we weten wat het ons leert. De natuurlijke historie is vreemder en kritischer dan onze walging toelaat.
Hidden Creatures: Luscious Leaches, Bashful Botflies is nu verkrijgbaar in Londen en New York. Je kunt het vinden als je ernaar zoekt. De bugs doen dat zeker.
