Diana Reiss wilde zien of een walvis weet dat hij bestaat.
Twintig jaar geleden kreeg ze haar kans in het New York Aquarium van de Wildlife Conservation Society. De opzet was specifiek. Vier vrouwelijke beluga’s deelden de tanks. Kathy, Marina en Natasha waren uit het wild gehaald. Maris was anders. Ze was de dochter van Natasha, geboren in 1994 binnen de betonnen muren van de tank.
Dit was zeldzaam. Je krijgt niet elke dag vier verwante beluga’s. Vooral niet op één plek.
Het team voerde de spiegeltest uit. Het is de oude truc om zelfbewustzijn te meten. Zet een onderwerp voor een spiegel. Markeer hun gezicht met iets onschadelijks maar onzichtbaar voor hen. Als ze in de spiegel kijken en de vlek op zichzelf aanraken, en niet op het glas, passeren ze. Ze beseffen dat de reflectie een kopie is.
Chimpansees passeren het. Eksters. Schonere vis zelfs. Maar walvissen? Vooral beluga’s? Ze zijn luid, sociaal en vreemd slim. Ze bootsen menselijke spraak na. Ze kopiëren tuimelaars. Ze vormen hechte kleine samenlevingen in het ijs.
“Hun neiging tot spontane imitatie… levert sterk bewijs voor een hoog sociaal bewustzijn.”
Reiss dacht dat ze zouden slagen. Dus begonnen ze met testen.
Fase één ging nog niet over cijfers. Het ging over gedrag. De onderzoekers verstopten zich achter eenrichtingsglas in de bezoekersramen. Ze keken uit naar onvoorziene tests. Knikt. Hoofd schudt. Wiebelt. Hebben ze interactie met het beeld omdat het beweegt als ze bewegen?
Natasha en Maris vielen op. Natasja deed alles. Bellenblazen, nek strekken, borstspieren opvullen. Ze behandelde de spiegel als een fitnessapparaat. Maris deed mee, waarbij ze vooral op haar eigen bubbels beet terwijl ze in haar eigen ogen staarde. De rest? Het kon ze niet veel schelen.
Dat bracht Natasha en Maris in de volgende ronde. De echte proef.
Trainers schilderden niet-giftige markeringen op plekken die de walvissen zonder de spiegel niet konden zien. Achter het oor zit een klassiek plekje.
Natasha liep regelrecht naar het glas. Ze hield haar hoofd schuin. Ze drukte dat specifieke gemarkeerde oor tegen de kijkopening. Ze wreef erover. Ze wist dat er iets mis was met haar. Ze is geslaagd.
Maris maakte die sprong niet helemaal. Ze toonde zeker veel interesse, maar ze raakte het doel niet. Toch schreeuwde haar gedrag om herkenning. Gewoon geen volledig bewijs.
Je zou kunnen zeggen dat dit dieren in gevangenschap waren. Plexiglas is reflecterend. Ze zagen reflecties voordat ze wetenschappers zagen. Wilde beluga’s zouden dat voordeel niet krijgen.
Maar dat mist het punt. Het artikel dat nu wordt gepubliceerd, zegt dat beluga’s een hoog zelfbewustzijn bezitten. Dat is de grote afhaalmogelijkheid. Vroeger was het een eigenschap waarvan we dachten dat die bijna uitsluitend de onze was. Nu? Wij weten beter.
Het is belangrijk omdat bewustzijn complexiteit impliceert. En complexiteit verdient bescherming. De wilde populaties krimpen. Klimaatverandering doet hun leefgebied smelten. Het lawaai van schepen overstemt hun liederen. Vervuiling vult hun longen.
We hebben vandaag meer dan 300 beluga’s in kooien. Live-opname is verboden in de VS en Canada. Voor velen te laat.
Natasja leeft. Ze is 42, misschien wel een oude dame in walvisjaren. Ze zwemt in Connecticut.
Maris is weg. Ze stierf in 2015 op 21-jarige leeftijd in Georgië. Een kort leven. Een gescheiden dochter.
De New Yorkse tank houdt ze niet meer vast. Maar de gegevens blijven. En dat geldt ook voor de walvissen, ergens anders, die ons door het glas in de gaten houden.
Merken we dat ze kijken?
