Met littekens bedekte schors. Stapels stenen aan de basis. De bomen herinneren het zich.
In het Boé Nationaal Park in Guinee-Bissau herbergt de savanne vreemde geheimen. Je loopt naar een boom en vindt bewijs van geweld dat plaatsvond zonder enige zichtbare aanvaller. Volwassen mannelijke chimpansees deden dit. Ze gooiden stenen. Opnieuw en opnieuw.
“Accumulatief stenen gooien kan zeldzaam bewijsmateriaal van primatencommunicatie behouden.”
Het is geen willekeurig vandalisme. De chimpansees keren terug naar exact dezelfde bomen. Op videobeelden is te zien hoe ze met precisie stenen gooien. Ze gooien ze niet zomaar ergens heen. Ze richten zich op specifieke plekken op de stam. Terwijl ze gooien, hijgt hij – een luide, rollende roep die ver door de droge lucht reikt. Sommigen stampen en beuken zelfs op de steunberen van de boom. Het drummen op steunberen ontmoet het bekogelen van stenen. Een volledige prestatie.
Waarom?
Wetenschappers zijn er nog niet zeker van.
Een signaal in de ruis
We weten dat het zeldzaam is. Slechts vier chimpanseegroepen in heel West-Afrika doen dit. Je zou het niet overal verwachten, alleen maar omdat er overal rotsen en bomen zijn. De meeste chimpansees negeren de stenen. Of ze gebruiken ze om noten te kraken, natuurlijk. Voedsel. Maar dit? Dit is anders. Geen calorieën gewonnen. Geen vlees op tafel. Alleen maar lawaai en impact.
Sommige onderzoekers denken dat het symbolisch is. Zoals het afbakenen van territorium. Of een bericht sturen naar rivalen in de vallei. Broektoeteren en drummen zijn standaard mannelijke vertoningen. Dit lijkt op een verdraaide versie van die rituelen. Een culturele eigenschap. Aangeleerd, niet geërfd. Als het om cultuur gaat, kan het van de ene op de andere dag verdwijnen als de chimpansees uitsterven of als de omgeving verandert.
Omdat chimpansees onze nauwste verwanten zijn, zijn hun eigenaardigheden belangrijk voor ons. Misschien bevat dit stenen gooien de sleutel tot hoe vroege mensen met objecten begonnen te communiceren. Hoe gereedschappen symbolen werden. Wij jagen op geesten. Onze familieleden zijn verdwenen, maar hun daden laten sporen achter in de modder.
Laarzen op de grond (soort van)
Ons team kampeerde vlakbij de Fefine-rivier in het dorp Béli. Zonne-energie. Een klein NGO-complex. Daarna wandelden we 22 km het struikgewas in. Twee lokale veldassistenten – Djei en Balu – en een afgestudeerde student kwamen bij ons.
Hier is de vangst. Deze chimpansees haten mensen. Ze zijn onbewoond. Als je dichterbij komt rennen ze weg. Wij houden ze dus niet in de gaten. Wij kijken naar wat ze achterlaten.
Cameravallen. Audiorecorders. We hebben ze op de locaties verborgen. Twee nokken per boom. Microfoonplaatsingen zorgvuldig gekozen. Toen wachtten wij.
06.30 uur begint. Koffie op het veld? Vergeet het. Klein ontbijt en dan verhuizen we. SD-kaarten verwisselen. Batterijen vervangen. Controleer op sabotage door dieren of kinderen. Wij meten de bomen. 3D-scan de rotsen. Gegevens zijn daar kwetsbaar. Warmte doodt batterijen. Stof doodt lenzen.
Ook hebben we nesten gevolgd. Tekenen van voeding. Waar hebben ze vannacht geslapen? Heeft iemand een andere chimpansee gezien terwijl hij stenen gooide? Het publiek is belangrijk. Is het een solo-act of een show?
De gegevens lieten iets verrassends zien. Vasthoudendheid.
Sites die jaren geleden in 2017 in kaart zijn gebracht? Nog steeds actief. Dit zijn geen vluchtige fasen. Het zijn tientallen jaren oude gewoonten. Er kan tien jaar lang tegen een boom worden gegooid.
De toekomst wegmijnen
Dit wordt snel zwaar.
Boé National Park is mooi maar kwetsbaar. En Guinee-Bissau heeft bauxiet. Veel ervan.
Industriële mijnbouw komt eraan. Het levert geld op. Ontwikkeling. Groei op papier. Op de grond? Vernietiging van leefgebied. Vervuiling. Verplaatsing.
We hebben boorgaten gevonden. Onderzoeksplatforms. Ze waren hier al.
“Het verlies van erfgoed van primaten is net zo permanent als elke archeologische opgraving die door de vooruitgang wordt uitgewist.”
Kijk naar buurland Guinee. De schade is daar groot. Voor chimpansees andere dieren in het wild en de lokale bevolking. Het bestuur in Guinee-Bissau is ook niet bepaald stabiel. Regelgeving is lastig te handhaven als zaken snel veranderen.
Als deze steenwerplocaties verdwijnen vanwege mijnen, verliezen we meer dan een merkwaardige gewoonte. We verliezen een stukje primatengeschiedenis. Materiële cultuur gemaakt door wilde dieren is verdwijnend zeldzaam. Het wissen ervan is een vorm van geheugenverlies.
We bestuderen dit niet alleen omdat het raar is. We doen het om ze veilig te houden. Om de biodiversiteit die op het spel staat onder de aandacht te brengen. Om mensen eraan te herinneren dat chimpansees ook tradities hebben.
Wat gebeurt er als de machines binnenrollen? De bomen zouden het lawaai kunnen overleven. De stenen zouden kunnen stoppen met vallen. Maar het signaal zal abrupt worden onderbroken. Er blijven alleen maar littekens achter in de bast die door iedereen kunnen worden geïnterpreteerd.
