Je hebt waarschijnlijk het cliché gehoord dat de hersenen een spier zijn. Als je het oefent, word je sterker. De meesten van ons weten dit door de lens van studiesessies of professionele training, waarbij we vertrouwen op flashcards en repetitieve oefeningen om feiten vast te leggen. De hele ed-tech- en bedrijfsopleidingsindustrie bestaat om dat pijnloos te maken. Ze willen dat je coderen of een nieuwe taal leert zonder de sleur te voelen.
Maar er is een andere manier om mentaal uithoudingsvermogen op te bouwen. Het gebeurt niet in een klaslokaal. Het gebeurt aan de eettafel.
We staan zelden stil bij hoe vrijetijdsactiviteiten – de spelletjes die we voor de lol spelen – fungeren als cognitief gewichtheffen. Taaltrainers en memorisatie-apps proberen in wezen de natuurlijke, boeiende wrijving van deze spellen na te bootsen. Als je een kaartspel speelt, probeer je niet per se elke kaart te onthouden die je al weken vasthoudt. Je herinnert je de exacte positie van de schoppenaas van drie sessies geleden niet meer. Toch werk je nog steeds aan je kortetermijnbehoud en patroonherkenning. Je pompt ijzer voor je neuronen.
Laten we eens kijken hoe verschillende soorten games specifieke cognitieve functies uitdagen. We beginnen met een van de oudste en eenvoudigste hulpmiddelen voor het opbouwen van focus.
5: Concentratie
Concentratie (ook bekend als pelmanisme of geheugen) is de ultieme test voor visuele herinnering. Het vereist dat spelers kaarten in paren omdraaien en ze alleen open houden als ze overeenkomen. Als ze niet overeenkomen, moet je ze weer omdraaien en proberen hun locatie te onthouden voor de volgende beurt.
Dit spel is bedrieglijk eenvoudig. Het dwingt je hersenen om ruimtelijke informatie snel te coderen. Je ziet niet alleen een hartenkoning; je slaat de positie ervan op ten opzichte van de andere kaarten in je mentale raster.
Waarom doet dit er toe? Omdat het werkgeheugen en de aandachtsspanne traint. In een wereld die wordt gekenmerkt door constante digitale afleiding, is het vermogen om meerdere stukjes informatie in je hoofd vast te houden en tegelijkertijd ruis weg te filteren een zeldzame vaardigheid. Concentratie vereist dat je aanwezig blijft. Je kunt niet uitzoneren. Als je de focus ook maar een seconde verliest, draai je misschien een kaart om waarvan je al wist dat die er was, of vergeet je misschien waar het overeenkomende paar zich verbergt.
Het spel schaalt moeilijk op basis van het aantal gebruikte kaarten. Een kleine set van 20 kaarten is eenvoudig. Een volledig kaartspel van 52 kaarten is een marathon. Het gaat niet alleen om geluk. Het gaat over het creëren van een mentale kaart. En in tegenstelling tot passief scrollen versterkt dit actieve ophalen de neurale paden die verantwoordelijk zijn voor geheugenconsolidatie.
De incentive-loop in klassieke matchspellen
Het spel dat sommigen Geheugen en anderen Concentratie noemen, is een van de oudste en meest elementaire geheugenspellen. Daarin moeten we de locatie van objecten of kaarten onthouden en ze matchen of in volgorde vinden. Deze eenvoudige monteur maakt gebruik van het sequentiële geheugen dat we normaal gesproken gebruiken om ondergoed aan te trekken en onze sleutels te pakken voordat we elke ochtend het huis verlaten. Maar het spelen ervan vergroot ook onze vaardigheid om te onthouden waar die dingen precies zijn.
Dezelfde geheugenfunctie die we gebruiken bij Concentratie is wat we gebruiken bij het bestuderen van woordenschat of andere feiten met flashcards. De manier waarop we Concentratie spelen – kaarten omdraaien, ernaar kijken en ze weer met de afbeelding naar beneden draaien – versterkt ons geheugen tijdens het spel, op dezelfde manier als studeren met flashcards. Het zorgt voor versterking van de informatie zelf. En er is de belofte van beloning. Vooruitgang is belangrijk. Als je het antwoord goed hebt, voel je het.
Zoals elke student je kan vertellen, is het altijd beter om te werken met de belofte van een stimulans. Het motiveert je niet alleen om het spel te blijven spelen en te verbeteren, maar het geeft ook betekenis aan het feit of de kaart. Je vormt een emotionele gehechtheid aan de informatie die het bevat. In dit geval het winnen van het spel of het behalen van een examen. Zonder persoonlijke betekenis zal geen enkel feit of object lang in je geheugen blijven hangen. Daarom zijn prikkels zo’n krachtig studiemiddel.
4: Visueel geheugen
Hoewel we niet allemaal kunstenaars zijn, gebruiken we allemaal ingewikkeld visueel en locatiegeheugen in ons dagelijks leven. Kinderspellen zoals ‘zoek de verschillen’-foto’s brengen deze vaardigheid naar de voorgrond. We gebruiken de visuele cortex om feiten over een visueel object te verkennen en te onthouden, die we ons later kunnen herinneren. Allerlei soorten artiesten gebruiken dit soort geheugen ook. Zelfs dansers en andere fysieke artiesten vertrouwen erop. Voor de meeste kunst is het essentieel dat we ons onderwerp kunnen visualiseren.
Omdat deze vaardigheden zo belangrijk zijn, gebruiken we veel spelletjes om kinderen dit soort visuele memorisatie te leren. Het spel dat begint met “Ik bespioneer …” is daar een voorbeeld van. Visueel en objectgeheugen vormen een groot deel van veel gezelschapsspellen, die teruggaan tot de Victoriaanse tijd. De afgelopen jaren heeft de populariteit van het boek ‘Elf op de plank’ (en het bijbehorende elf-on-the-move-spel) gezinnen de kans gegeven om tijdens de kersttijd wat geheugenspelplezier in huis te halen. Het is niet alleen traditie. Het is trainen.
3: Fysiek geheugen
De fysieke kant van herinneren
Dansroutines, videogames en andere repetitieve fysieke taken maken gebruik van een derde categorie geheugen: kinesthetisch geheugen. Speelgoed als Simon of Boppit dwingen je om visuele en ruimtelijke herinneringen te combineren met snelle motorische reflexen. Je verwerkt niet alleen gegevens; je spiegelt reeksen met je lichaam. Zie het als een slopende dansles waarbij snelheid en herhaling spierkracht opbouwen. Je traint tegelijkertijd je lichaam en geest.
Videogames zijn al lang voorstander van dit soort terugroepacties. Het cliché dat gamen de hand-oogcoördinatie verbetert, is in deze realiteit geworteld. Het zijn je hersenen die opgeslagen informatie vertalen in fysieke actie. Recente systemen voor het hele lichaam die gebruik maken van infrarood bewegingsregistratie hebben dit zelfs nog verder gebracht.
Titels als ‘Wii Fit’, ‘Dance Dance Revolution’ en de ‘Just Dance’-serie bewijzen dat bewegingsgebaseerd gamen tastbare voordelen heeft. Ze benadrukken hoe fysiek spel de cognitieve functie kan aanscherpen.
Gezichtsherkenningsspellen
Geheugenkampioenschappen brengen vaak een lastige taak met zich mee: honderden gezichtsfoto’s matchen met voor- en achternaam. Veel mensen worstelen hiermee. Sommigen zijn er echt slecht in. Maar gezichtsherkenning verschilt, net als elke vaardigheid, van persoon tot persoon. Het is ook een cruciaal vermogen om te ontwikkelen.
Op sociaal en professioneel vlak is het belangrijk om namen aan gezichten te geven. Het is essentieel vanaf de kindertijd tot aan de volwassenheid. Kinderen leren gelaatstrekken en uitdrukkingen te herkennen helpt hen niet alleen bij het onthouden. Het helpt bij het lezen van emoties, zowel subtiel als openlijk.
Verbale communicatie domineert tegenwoordig, waardoor non-verbale signalen nog belangrijker worden. Bij sommige kinderen duurt het langer om uitdrukkingen te verbinden met interne gevoelens. Maar die subtiele fysieke signalen maken deel uit van hun sociale arsenaal. Een goed begrip van deze signalen leidt tot een betere intuïtie in interacties met volwassenen. Minder misverstanden. Minder interpersoonlijke wrijving. Meer ruimte voor plezier en winst.
Sequentiegeheugen
Sequentiegeheugen is de ruggengraat van het leren van complexe taken. Het stelt ons in staat grote acties op te splitsen in beheersbare stappen. Overweeg om te leren fietsen. Je denkt niet aan balans, trappen en sturen afzonderlijk. Je hersenen rijgen ze aan elkaar. Dit ketenproces is een reeksgeheugen in actie.
Daarom kunnen we een pianostuk spelen zonder naar elke toets te kijken. Daarom kunnen chauffeurs op de automatische piloot bekende routes navigeren. De hersenen slaan de volgorde van gebeurtenissen op, waardoor een soepele uitvoering mogelijk is. Zonder dit zou elke eenvoudige taak een intense, stapsgewijze bewuste inspanning vergen. Dit type geheugen is sterk afhankelijk van de praktijk. Herhaling versterkt de neurale paden. Hoe meer je met de reeks bezig bent, hoe automatischer het wordt.
We hebben de neiging om games te categoriseren. Er zijn geheugenspellen. Dan is er nog alles. Deze laatste groep krijgt zelden de eer voor hersentraining, maar dat is een vergissing. De meeste klassieke spellen die je voor de lol speelt, versterken de herinnering feitelijk. Ze geven het sequentiële geheugen vaak een serieuze training.
Neem kaartspellen. Echte “kaartentellers” zijn zeldzaam. Ze worden over het algemeen ook gewantrouwd. Toch vereist bijna elk kaartspel dat je onthoudt welke kaarten al zijn gespeeld. Het is een basisvorm van herinnering. Jij volgt het kaartspel. Je past je strategie aan. Het geheugenaspect is er altijd.
Maar hoe zit het met spellen als Clue, 20 Questions of zelfs schaken?
In elk geval is het essentieel om te onthouden wat er is gespeeld, geraden of uitgesloten. Je kunt niet verder gaan zonder te weten wat buiten de grenzen valt.
Op een meer geavanceerd niveau verwerven de beste schakers inzicht in het gedrag van hun tegenstander terwijl het spel wordt gespeeld.
Schaken gaat niet alleen over zetten. Het gaat om gedrag. Het gaat om patronen. De topspelers zien meer dan alleen stukken. Ze zien opzet. Dit vereist een ander soort geheugen. Het is cumulatief. Het bouwt zich op in de loop van de tijd.
Denk eens aan de Rubiks kubus.
Je zou het kunnen zien als het gebruik van ingewikkeld locatiegeheugen. Je onthoudt waar elk vierkant aan de buitenkant zich bevindt. Je weet hoe je ze correct moet verplaatsen. Maar in de praktijk lijkt de kubus meer op schaken.
Onthouden waar je bent geweest, is belangrijker dan wat dan ook. Je botst tegen een bakstenen muur. Je moet teruggaan naar een vorige staat. Dat vergt meer mentale kracht dan enig ander aspect van het spel.
Het is niet alleen visueel. Het is niet alleen fysiek.
Het is een ingewikkeld mengsel. Fysiek geheugen. Sequentieel geheugen. Visueel geheugen. Alle spellen helpen ons deze vermogens te versterken. Als je plezier hebt, merk je het misschien niet eens.
